Targi K 2025, które odbędą się w dniach 8-15 października w Düsseldorfie, stawiają sobie za cel zajęcie się kluczowymi wyzwaniami dla współczesnego świata. Jednym z trzech gorących tematów będzie w tym roku „Kształtowanie gospodarki o obiegu zamkniętym”. Sześć miesięcy przed początkiem imprezy rzucamy nieco światła na obecny stan rzeczy w zakresie obiegu zamkniętego.
Świat doświadcza kryzysu surowcowego: rocznie ludzkość zużywa ponad 100 mld ton surowców, ale ponad 90% z nich nie jest poddawanych recyklingowi. To alarmujący wskaźnik, na który zwrócił uwagę Europejski Bank Inwestycyjny (EBI). Rosnące koszty emisji CO2, zmienne ceny surowców i niepewność geopolityczna wywierają dodatkową presję na firmy, aby ostrożniej zarządzały zasobami.
Uważa się, że kluczowym czynnikiem, który ma poprowadzić świat ku zrównoważonej przyszłości, jest obieg zamknięty. Analiza przeprowadzona przez firmę konsultingową Material Economics pokazuje, że do 2030 r. Europa mogłaby zaoszczędzić 450 mln ton ekwiwalentu CO2 dzięki domknięciu cykli obiegu materiałów, co odpowiada 8% obecnych emisji. Fundacja Ellen MacArthur prognozuje, że w dłuższej perspektywie – dzięki gospodarce o obiegu zamkniętym – można by uniknąć nawet 45% emisji.
Transformacja ta ma również ogromny potencjał dla światowej gospodarki: według szacunków grupy konsultingowej EY wykorzystanie surowców wtórnych zmniejsza zużycie energii o 20% do 90% oraz zapobiega marnotrawieniu dużych ilości wody, w dodatku może zaoszczędzić europejskim firmom nawet 465 mld euro rocznie na kosztach materiałów. Międzynarodowa Organizacja Pracy (MOP) spodziewa się, że dzięki przejściu na gospodarkę o obiegu zamkniętym do 2030 r. na całym świecie powstanie od 7 mln do 8 mln nowych miejsc pracy. Coraz więcej praktycznych przypadków dowodzi nie tylko ekologicznego, ale i ekonomicznego sensu obiegu zamkniętego. Na przykład niemiecka Cabka Group produkuje rocznie palety i skrzynie z ok. 150 tys. ton tworzyw sztucznych pochodzących z recyklingu, udowadniając tym samym, że odpady można przekształcić w wartościowe produkty.
Przemysł tworzyw sztucznych: kluczowy sektor, który musi nadrobić zaległości
Przemysł tworzyw sztucznych odgrywa kluczową rolę w tej transformacji. Według stowarzyszenia Plastics Europe na całym świecie w 2023 r. wyprodukowano 413,8 mln ton tworzyw sztucznych, ale udział materiałów pochodzących z recyklingu jest nadal niski: tylko 8,7% tworzyw sztucznych zostało poddanych odzyskowi – w większości w formie recyklingu mechanicznego – podczas gdy lwia część została spalona lub trafiła na składowiska. Dzieje się tak, mimo że recyklaty mają ogromny potencjał. Ich produkcja wymaga znacznie mniej energii niż wytwarzanie nowych produktów z surowców kopalnych, co znacznie ogranicza emisję CO2. Co więcej, ich wykorzystanie zwiększa bezpieczeństwo dostaw – a to czynnik o rosnącym znaczeniu w czasach kryzysów geopolitycznych.
Recykling jest jednak wymagający technicznie i często droższy niż produkcja nowych tworzyw sztucznych; posortowanie, oczyszczenie i przygotowanie poużytkowego plastiku wymaga wysiłku. Surowe są również wymogi prawne, recyklaty wysokiej jakości są rzadkie, a wiele procesów pochłania znaczne ilości energii: wszystko to skutkuje wyższymi kosztami produkcji w porównaniu z nowymi tworzywami sztucznymi. A nikt nie chce ponosić wyższych kosztów – podkreśla Ulrich Reifenhäuser, przewodniczący Rady Doradczej K. – Tworzywa sztuczne odniosły sukces, ponieważ są o wiele lepsze niż inne materiały. Ale przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym kosztuje. Kwestia kosztów nie zostanie rozwiązana bez wymogów regulacyjnych.
Jednak odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób ma działać przejście na funkcjonującą gospodarkę o obiegu zamkniętym, różnią się w zależności od kraju.
Europa stawia na regulacje
Podczas gdy inne kraje koncentrują się na dobrowolnych zobowiązaniach i rozwiązaniach zorientowanych na rynek, Europa stawia na przepisy prawa. Strategie takie jak „Plan działania na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym” (CEAP) oraz przepisy prawa, np. rozporządzenie w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (PPWR) czy dyrektywa w sprawie opakowań jednorazowego użytku (SUPD), przyczyniają się do przechodzenia na obieg zamknięty, określając wskaźniki recyklingu, obowiązkową zawartość recyklatu i rozszerzoną odpowiedzialność producenta (EPR). Tę drogę ku zrównoważonej przyszłości można prześledzić na przykładzie PPWR: od 2025 r. jednorazowe butelki PET muszą zawierać co najmniej 25% plastiku pochodzącego z recyklingu, a do 2030 r. odsetek ten wzrośnie o 30%. Dla producentów takich jak Coca-Cola czy Nestlé oznacza to konieczność przebudowy łańcuchów dostaw, pozyskiwania wysokiej jakości recyklatów i dostosowania produkcji, w przeciwnym razie grozi im zakaz sprzedaży. Swój wkład ma również SUPD: na Litwie wskaźnik zwrotu butelek PET wzrósł z 34% do 92% po wprowadzeniu systemu kaucyjnego, i to w ciągu zaledwie dwóch lat. Firmy stoją w tym procesie przed poważnymi wyzwaniami: ograniczoną dostępnością wysokiej jakości recyklatów i złożonością techniczną związaną z nowymi, przyjaznymi dla recyklingu projektami; i to nie wspominając o krótkich terminach wyznaczonych na spełnienie tych często złożonych wymagań.
Coraz częściej przedmiotem zainteresowania UE stają się również składniki chemiczne. Szczególnie dyskusyjne jest postępowanie z PFAS (związkami perfluoroalkilowymi); zakaz ich stosowania mógłby znacznie utrudnić recykling, ponieważ wiele odpadów z tworzyw sztucznych zostałoby wówczas sklasyfikowanych jako zanieczyszczone i tym samym wyeliminowanych z gospodarki o obiegu zamkniętym. Wolfgang Große Entrup, dyrektor generalny VCI, ostrzega zatem przed ich całkowitym zakazaniem: Z każdą pojedynczą substancją zakazaną w UE rośnie ryzyko, że więcej podmiotów z naszej branży przeniesie się do mniej uregulowanych regionów. To jednak nie rozwiązuje pierwotnego problemu.
Azja: między postępem a deficytem strukturalnym
Azja odpowiada za 53% światowej produkcji tworzyw sztucznych i jest głównym graczem oraz głównym źródłem odpadów z tworzyw sztucznych. Podczas gdy niektóre kraje tego kontynentu realizują ambitne strategie recyklingu, innym brakuje podstawowej infrastruktury.
Chińska ofensywa na rzecz obiegu zamkniętego: centralnie kontrolowana, konsekwentnie wdrażana
Przez długi czas Chiny były największym importerem odpadów z tworzyw sztucznych, jednak obecnie kraj ten zmienia swój kurs. Przyjmując „Politykę miecza narodowego”, Państwo Środka zaprzestało importu niesortowanych odpadów z tworzyw sztucznych i obecnie napędza ekspansję własnych struktur recyklingu. Czternasty plan pięcioletni koncentruje się na nowoczesnych systemach zbiórki i sortowania oraz promuje zarówno recykling mechaniczny, jak i chemiczny. Do 2035 r. branża ma zostać w dużej mierze zdekarbonizowana i przejść na zamknięte cykle materiałowe. Strategii tej towarzyszy „Ustawa o promocji gospodarki o obiegu zamkniętym”, która zobowiązuje firmy do odbioru i bezpiecznej utylizacji określonych produktów, a także ustanowienie państwowej Chińskiej Grupy Recyklingu Zasobów w celu centralnego kontrolowania transformacji.
Japonia i Korea Południowa: systematyczny rozwój technologii
Japonia i Korea Południowa są jednymi z pionierów w dziedzinie gospodarki o obiegu zamkniętym – nie tylko ze względu na jasne cele polityczne i wcześnie przyjęte przepisy. W Japonii „Ustawa o recyklingu pojemników i opakowań” już od lat 90. zobowiązuje firmy do uczestnictwa w systemach zwrotu i recyklingu. Taką politykę wspiera też, przyjęta w 2022 r., „Ustawa o obiegu zasobów tworzyw sztucznych”, która promuje wykorzystanie recyklatu i określa szczegółowe plany recyklingu produktów z tworzyw sztucznych.
Korea Południowa dąży do systemowego, opartego na technologii podejścia za pomocą „Ustawy o promocji przejścia do społeczeństwa GOZ” (APTCES): wiążących wskaźników recyklingu, jasnych wymagań dotyczących zrównoważonego projektowania produktów, a także ukierunkowanych regulacji dotyczących produktów trudnych do odzysku. Ponadto firmy, które chcą wprowadzić na rynek nowe technologie recyklingu, są tymczasowo zwolnione z ograniczeń.
W przeciwieństwie do Europy, te dwa kraje stawiają na jasne obowiązki, praktyczne wdrażanie i ukierunkowane finansowanie innowacji, a nie na szczegółowe regulacje. Podejście to jest wspierane przez wysoką akceptację społeczną i odpowiedzialność, np. w zakresie segregacji odpadów i oszczędzania zasobów.
Od Indii po Indonezję: dlaczego upada GOZ
W Indiach „Zasady gospodarowania odpadami z tworzyw sztucznych” (PWMR) zobowiązują firmy do odbioru odpadów wykonanych z plastiku. Pomimo tego ważnego kroku głównym wyzwaniem utrudniającym jego ogólnokrajowe wdrożenie są niewystarczająca infrastruktura i różne regionalne podejścia do interpretacji zasad. Podobne problemy występują w Wietnamie, gdzie w 2022 r. zostało wprowadzone prawo rozszerzonej odpowiedzialności producenta (EPR). Nakłada ono na producentów i importerów odpowiedzialność za zapewnienie możliwości recyklingu ich produktów.
W Tajlandii „Mapa drogowa zarządzania odpadami z tworzyw sztucznych 2030” ma na celu recykling lub energetyczne wykorzystanie 100% odpadów z tworzyw sztucznych do 2027 r. W Indonezji działają lokalne inicjatywy w tym zakresie, jednak nie istnieje kompleksowa strategia ogólnokrajowa. Jednym z celów jest radykalne zmniejszenie do 2040 r. ilości odpadów z tworzyw sztucznych, które trafiają do morza.
Pomimo postępów poczynionych w tych krajach, regionalne rozdrobnienie gospodarki odpadami i brak infrastruktury nadal stanowią poważne wyzwanie. Podnoszenie świadomości ludzi i większe zaangażowanie przemysłu zadecyduje o powodzeniu tych działań.
Ameryka Północna: mozaika strategii
W Ameryce Północnej strategie dotyczące obiegu zamkniętego są mocno rozdrobnione. Stany Zjednoczone stosują podejście, które obejmuje zarówno inicjatywy stanowe, jak i inwestycje prywatnego biznesu. Trzydzieści trzy stany USA ustanowiły programy EPR, które zobowiązują producentów opakowań jednorazowych do finansowego udziału w gospodarce odpadami. Do 2032 r. 100% opakowań ma nadawać się do recyklingu lub kompostowania, a 65% opakowań jednorazowych ma być poddawane recyklingowi. Ale pozostałe stany zostają w tyle. Istnieje również inny powód, dla którego recykling tworzyw sztucznych w USA znajduje się na niższym w porównaniu z resztą świata poziomie, i to mimo nowoczesnych technologii: Nie istnieje ani krajowy, ani stanowy program recyklingu, który obejmowałby przynajmniej jeden cały stan federalny. Zamiast tego poszczególne miasta i gminy decydują o tym, czy, jak i jakie odpady zbierają i sortują – wyjaśnia Germany Trade & Invest (GTAI), niemiecka federalna agencja promocji gospodarczej. Kanada stosuje bardziej kompleksowe podejście do promowania gospodarki o obiegu zamkniętym. Rząd wprowadził Federalny Rejestr Tworzyw Sztucznych, czyli krajowy rejestr, którego celem jest gromadzenie danych na temat produkcji, użytkowania i utylizacji tworzyw sztucznych. Ma on na celu zwiększenie przejrzystości i bardziej efektywne zarządzanie tworzywami sztucznymi. „Plan działania na rzecz zerowej ilości odpadów z tworzyw sztucznych” dąży do zmniejszenia ilości odpadów z plastiku i ustanowienia odpowiedniej gospodarki o obiegu zamkniętym. Obejmuje on środki mające na celu zmniejszenie ilości tworzyw sztucznych jednorazowego użytku oraz promowanie ponownego użycia i recyklingu. Oprócz tego obowiązuje podejście polegające na stopniowej redukcji odpadów z tworzyw sztucznych poprzez zakaz produktów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych i wprowadzenie EPR.
Ameryka Południowa ma przed sobą długą drogę
W Ameryce Południowej gospodarka o obiegu zamkniętym jest wciąż w powijakach – ok. 90% odpadów trafia na wysypiska, a recykling ma jedynie drugorzędne znaczenie. Krajowe programy zwrotu i obiegu zamkniętego istnieją w Chile, Kolumbii i Brazylii – przykładem mogą być chilijski Ley REP, kolumbijska inicjatywa Basura Cero lub dobrowolne rozwiązania branżowe w Brazylii. Urugwaj stawia na spójne zarządzanie odpadami dzięki ustawie o zintegrowanym zarządzaniu odpadami (Ley 19.829) i promuje recykling opakowań. Pomimo różnych postępów i inicjatyw infrastruktura w wielu regionach Ameryki Południowej pozostaje jednak niewystarczająca, a sukces będzie zależał od dalszych inwestycji państwowych, współpracy międzynarodowej i silniejszego podnoszenia świadomości wśród ludności.
Podsumowanie i perspektywy
Gospodarka o obiegu zamkniętym jest zarówno obowiązkiem, jak i szansą dla przemysłu tworzyw sztucznych. Europa stosuje podejście ściśle regulacyjne, Azja łączy regulacje państwowe z ofensywą technologiczną, zaś w obu Amerykach spektrum waha się od ambitnych wymagań do mozaiki pojedynczych środków lub zaufania do niewidzialnej ręki rynku.
Jednak każdy model gospodarki o obiegu zamkniętym ma swoje pułapki: przepisy tworzą jasne zasady, ale mogą prowadzić do nadmiernej biurokracji i braku inwestycji – to ryzyko, które staje się coraz bardziej zauważalne w Europie. Aby uniknąć spowolnienia transformacji, pilnie potrzebujemy działań, które sprawią, że inwestycje w produkcję tworzyw sztucznych przygotowanych na wymogi GOZ
będą bardziej atrakcyjne, ograniczą biurokrację spowodowaną zbyt długimi procedurami zatwierdzania i przywrócą równe szanse względem naszych międzynarodowych konkurentów – ostrzega Virginia Janssens, dyrektor zarządzająca Plastics Europe.
Działania o charakterze rynkowym promują innowacje, jednak nie gwarantują ich wdrożenia na powszechną skalę. Centralnie kontrolowane strategie przynoszą szybkie postępy, ale niosą ze sobą ryzyko nieefektywności. Jedno jest pewne: bez wyższych wskaźników recyklingu i większej liczby recyklatów gospodarka o obiegu zamkniętym pozostaje łataniną. Ci, którzy uczą się od siebie nawzajem, mogą łączyć mocne strony i kompensować słabości.
Kształtowanie GOZ na targach K 2025
Na targach K 2025 przedsiębiorstwa z różnych sektorów przemysłu – producenci surowców i maszyn oraz przetwórcy – przedstawią najważniejsze dotychczasowe osiągnięcia, a także spójne przyszłe rozwiązania dla gospodarki o obiegu zamkniętym pod hasłem przewodnim „Kształtowanie gospodarki o obiegu zamkniętym”. Liczne wydarzenia K Specials również poruszą ten temat – przede wszystkim VDMA Dome. VDMA (Niemieckie Stowarzyszenie Producentów Maszyn i Urządzeń) ponownie będzie gospodarzem forum zatytułowanego „Potęga tworzyw sztucznych” (The Power of Plastics). Wraz z 12 firmami członkowskimi zademonstruje na żywo – na terenie między halami 10 i 16 – jaką wagę we wdrażaniu obiegu zamkniętego w przemyśle tworzyw sztucznych odgrywa technologia. Podczas oficjalnego wydarzenia specjalnego pt. „Tworzywa sztuczne kształtują przyszłość” (Plastics Shape the Future), organizowanego w hali 6 przez stowarzyszenie Plastics Europe Germany, w czwartek 9 kwietnia odbędzie się dyskusja wokół tematu „Obiegowy czwartek: transformacja – odporność przemysłu – które technologie sprawią, że gospodarka o obiegu zamkniętym zadziała?”.
Opracowano na podstawie materiałów organizatorów targów K 2025
Tłumaczenie: TK
