Pomimo silnego szoku, jaki wywołała rosyjska pełnoskalowa inwazja w 2022 r., ukraiński rynek opakowań wykazał się niezwykłą odpornością i zdolnością adaptacji. Wojna wymusiła radykalną reorientację łańcuchów dostaw i odejście od tradycyjnych partnerów na rzecz nowych – z UE i Turcji. Uwydatniło to elastyczność branży.
Sytuacja rynkowa w pierwszym roku po rosyjskiej inwazji
Rynek opakowań jest ważnym elementem ukraińskiej gospodarki, zapewniającym funkcjonowanie i dystrybucję produktów tak ważnych sektorów jak przemysł spożywczy, farmaceutyczny i dóbr konsumpcyjnych. Jego stan bezpośrednio odzwierciedla stabilność gospodarczą i aktywność konsumentów. Dane sektora opakowaniowego służą jako wskaźnik rentowności głównych gałęzi przemysłu współpracujących z konsumentami, a tym samym ogólnej zdolności adaptacyjnej i stabilizacji ukraińskiej gospodarki w warunkach wojny. Do roku 2022 ukraiński przemysł opakowaniowy wykazywał się dynamicznym rozwojem (rys. 1).
Pełnoskalowa inwazja rosyjska w 2022 r. miała druzgocący wpływ na ukraiński rynek opakowań. Od pierwszych jej dni przedsiębiorstwa zlokalizowane blisko linii frontu były bezpośrednio dotknięte działaniami wojennymi. Na przykład Rubizański Kombinat Opakowań z Tektury (obwód ługański), Dunapack Tawria (obwód chersoński) i Plast-Box Ukraina (obwód czernihowski) zostały poważnie uszkodzone. W marcu 2022 r. zawiesiło działalność siedem fabryk tektury i papieru oraz niektóre zakłady produkujące opakowania szklane, które zapewniały znaczącą część dostaw tego rodzaju opakowań. Jeden z największych producentów opakowań szklanych nie tylko w Ukrainie, lecz także w Europie, PrJSC Vetropack Gostomelski Zakład Szkła należący do grupy Vetropak, wstrzymał funkcjonowanie. Ze względów bezpieczeństwa działalność zawiesiła również fabryka opakowań szklanych Zorya, należąca do grupy Verallia.
Wojna zakłóciła łańcuchy dostaw i możliwości transportowe. Blokady portów i zakazy lotów wymusiły poleganie na mniej wydajnym transporcie kolejowym i drogowym. Istotnym i stałym problemem dla przedsiębiorstw w Ukrainie, mającym bezpośredni wpływ na koszty produkcji i stabilność operacyjną, stało się też bezpieczeństwo energetyczne. Według ekspertów w 2022 r. najważniejszymi czynnikami, które miały największy wpływ na produkcję opakowań i na konsumentów wszelkich opakowanych produktów, były:
– częściowa utrata mocy produkcyjnych i rynków zbytu;
– komplikacje logistyczne;
– ograniczenie możliwości zapewnienia niezawodnych dostaw surowców;
– wzrost cen energii i przerwy w dostawach prądu;
– rosnące straty zasobów ludzkich;
– dewaluacja waluty krajowej i inflacja;
– zubożenie znacznej części populacji;
– stan przewlekłego stresu;
– migracje przymusowe i dobrowolne.
Wszystkie te czynniki doprowadziły do znacznego spadku produkcji niemal wszystkich grup opakowań w roku 2022 w porównaniu z rokiem 2021 (rys. 2). Największe spadki odnotowano w produkcji pojemników polimerowych i metalowych (-51%), opakowań tekturowych i papierowych (-44%), tektury falistej (-43%), korków i wieczek metalowych (-38%) oraz opakowań szklanych (-31%). Tak gwałtowny spadek produkcji w 2022 r. był bezpośrednim skutkiem fizycznego zniszczenia zakładów opakowaniowych, okupacji niektórych z nich oraz poważnych zakłóceń w łańcuchach dostaw surowców, energii i produktów gotowych, a nie tylko ogólnego spowolnienia gospodarczego.
Szybkie i powszechne ograniczenie produkcji, a także konkretne przykłady zakłóceń fizycznych i operacyjnych, są wyrazem bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy działaniami wojennymi a wielkością produkcji opakowań. Nie był to jedynie spadek popytu konsumpcyjnego, ale fundamentalne zaburzenie zdolności produkcji i transportu opakowań oraz zapakowanych towarów.
Wiele przedsiębiorstw nie funkcjonowało z powodu braku surowców, części zamiennych do sprzętu oraz braku pracowników, którzy wyruszyli do obrony Ukrainy. Inne przedsiębiorstwa próbowały funkcjonować, ale niektóre z nich musiały ograniczyć moce produkcyjne. Problem z surowcami stał się krytyczny dla wielu z nich – brakowało celulozy, makulatury, stłuczki szklanej, polimerów poliolefinowych i politereftalanu etylenu. Ponadto godzina policyjna, regularne, długotrwałe naloty i ciągłe ataki rakietowe doprowadziły do skrócenia czasu pracy i obniżenia produktywności, co skomplikowało też logistykę.
Ukraiński rynek opakowań zawsze był silnie uzależniony od importu surowców, zwłaszcza polimerów. Kluczową konsekwencją wojny było natychmiastowe zerwanie współpracy z krajem agresorem, który wcześniej dostarczał do 15% surowców do produkcji opakowań polimerowych. Doprowadziło to do szybkiej redystrybucji źródeł importu, co wskazuje na aktywne decyzje strategiczne i elastyczność operacyjną firm ukraińskich w dostarczaniu ważnych zasobów w warunkach ogromnej presji. Udało im się pokonać zmiany geopolityczne i wyzwania logistyczne, aby znaleźć alternatywnych dostawców, przekształcając krytyczną lukę w bardziej zróżnicowany i potencjalnie odporny łańcuch dostaw.
Jednocześnie w pierwszym roku pełnoskalowej wojny znacząco wzrósł import niektórych rodzajów gotowych wyrobów opakowaniowych (rys. 3). I tak import opakowań polimerowych wzrósł o 118%, opakowań metalowych o 82,9%, a opakowań szklanych o 23%. Sugeruje to, że import stał się kluczowym mechanizmem kompensacji zakłóceń w krajowej produkcji, mającym na celu zaspokojenie krajowego popytu w obliczu poważnych zakłóceń w produkcji spowodowanych wojną. Gdy podaż krajowa była poważnie ograniczona, a popyt na podstawowe towary (wymagające opakowania) utrzymywał się, zwiększenie importu było logiczną reakcją. Skala wzrostu importu jest bezpośrednio skorelowana ze znacznym spadkiem krajowej produkcji tego typu opakowań. Wskazuje to, że import nie był po prostu normalną działalnością biznesową, ale istotną, dostosowawczą strategią zapobiegającą poważnym niedoborom podaży na rynku krajowym, co podkreśla elastyczność branży w zakresie przekierowywania łańcuchów dostaw. Natomiast import opakowań z tektury i papieru zmniejszył się o 32% w 2022 roku, co wskazuje na inną dynamikę podaży i popytu na ten konkretny rodzaj opakowania, prawdopodobnie ze względu na wewnętrzną stabilność lub zmiany popytu. Głównymi importerami są często duzi wytwórcy dóbr konsumpcyjnych, którzy importują opakowania na potrzeby własnej produkcji. Świadczy to o zamkniętym charakterze dużej części rynku importowego.
Jednocześnie pełnoskalowa inwazja rosyjska poważnie odbiła się na eksporcie ukraińskich wyrobów opakowaniowych, który w 2022 roku odnotował znaczny spadek we wszystkich ich rodzajach (rys. 4). Największy spadek eksportu odnotowano w przypadku opakowań metalowych (-56,1%). Spadek eksportu opakowań polimerowych wyniósł 48%, opakowań z tektury i papieru – 44%, a opakowań szklanych – 30,8%.
Polska ma obecnie największy udział w ukraińskim eksporcie opakowań z tworzyw sztucznych (19%), co wyraźnie wskazuje na przesunięcie w kierunku rynków UE. Przyspiesza to integrację gospodarczą Ukrainy z jednolitym rynkiem europejskim i globalnymi łańcuchami dostaw, zmniejszając jej historyczną zależność od postsowieckich bloków gospodarczych. Ta wymuszona reorientacja jest strategicznym, długoterminowym skutkiem wojny, zwiększającym geopolityczne i gospodarcze bezpieczeństwo Ukrainy.
Odbudowa rynku opakowań
Wyroby opakowaniowe są produktami popytu wtórnego, gdyż wielkość ich produkcji i dynamika rozwoju zależą od kondycji głównych producentów artykułów spożywczych, napojów i dóbr konsumpcyjnych.
W 2022 r. spadek wolumenu sprzedaży głównych branż konsumenckich opakowanych produktów wyniósł prawie 35%, jednak już w kolejnym roku rozpoczęła się ich odbudowa – w zależności od branży nawet o 20%. Najwyższą dynamikę wzrostu wykazali krajowi producenci mięsa i przetworów mięsnych, napojów, wyrobów cukierniczych oraz materiałów budowlanych (tabela). Stali się oni swoistą lokomotywą w odbudowie produkcji opakowań, począwszy od 2023 r.
Według danych YC. Market w 2022 r. rynek opakowań z papieru i tektury spadł o 44%, a w 2023 r. odnotował wzrost o 5,2%, rynek szkła zmniejszył się o 38,8% i w 2023 r. osiągnął wzrost o 7,8%; opakowań metalowych – spadek o 44,8% i wzrost o 2% (rys. 5). Na przykład wolumen rynku opakowań papierowych i tekturowych do artykułów spożywczych, kluczowego segmentu, osiągnął 10 mld UAH. To dwukrotnie więcej niż w 2022 r. i ok. 70% poziomu z 2021 r.
Tak szybkie ożywienie, zwłaszcza w przypadku opakowań żywności (artykułu podstawowego), sugeruje, że podstawowy popyt na te produkty nie zniknął, lecz nie był czasowo zaspokojony z powodu ograniczeń po stronie podaży (np. uszkodzonych fabryk, blokad logistycznych). Oznacza to również, że recesja w 2022 r. była przede wszystkim „szokiem podażowym” (niezdolnością do produkcji i dostaw), a nie „szokiem popytowym” (brakiem popytu konsumenckiego). Jak tylko producenci byli w stanie wznowić działalność i dostosować logistykę, ukryty popyt szybko przełożył się na zwiększoną produkcję, co dowodzi wewnętrznej siły i odporności rynku w zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb.
Producenci opakowań z tektury i papieru zwiększyli wolumen produkcji już w pierwszej połowie 2023 r. Tym samym Kijowska KPC zwiększyła produkcję o 13,2% w porównaniu z analogicznym okresem 2022 r., co wskazuje na znaczną poprawę operacyjną.
Rynek opakowań polimerowych również dostosowuje się do nowych realiów. Wiele firm zostało zmuszonych do przeniesienia swoich zakładów, a niektóre, jak np. producent z Czernihowa Plast-Box Ukraina, planują odbudowę zniszczonych zakładów.
Ogólnie rzecz biorąc, przemysł opakowaniowy w Ukrainie w latach 2023-2025 przeszedł trudny etap transformacji. Mimo utraty części mocy produkcyjnych rynek wykazuje zdolność adaptacji, reorientacji na nowe rynki zbytu i stopniowego przywracania wielkości produkcji. Dalszy rozwój przemysłu w dużej mierze zależeć będzie od sytuacji militarno-politycznej w kraju i wsparcia państwa dla producentów.
Opakowania na linii ognia
W kontekście szeroko zakrojonej wojny Rosji z Ukrainą opakowania żywności i środków medycznych dla wojska przestały być jedynie pojemnikami. Stały się one niezwykle ważnym elementem logistyki, przetrwania i zdolności bojowych, wymagającym maksymalnej funkcjonalności, niezawodności i możliwości dostosowania do ekstremalnych warunków polowych – od elastycznych opakowań na barszcz po hermetyczne torebki na indywidualne apteczki pierwszej pomocy.
Opakowanie musi być szczelne i trwałe. Musi wytrzymać transport terenowy, upadki i warunki atmosferyczne, a także chronić zawartość przed bakteriami, kurzem i zanieczyszczeniami chemicznymi. Ważna jest wielkość porcji i lekkość. Indywidualne racje żywnościowe (racje suche) są przeznaczone na jeden posiłek, co pozwala żołnierzom nie dźwigać nadmiernego ciężaru. Nastąpiło znaczące odejście od ciężkich i niewygodnych metalowych puszek. Największym przełomem było masowe wprowadzenie opakowań retortowych – wielowarstwowych, elastycznych opakowań, w których gotowe dania (barszcz, kasza z mięsem, gulasz) można sterylizować i przechowywać nawet dwa lata bez konieczności używania lodówki. Ukraińscy producenci, w szczególności charkowska firma Aris, szybko dostosowali swoje technologie do potrzeb wojskowych, produkując opakowania retortowe Naidok do pakowania bograczy, gołąbków i innych tradycyjnych ukraińskich potraw.
Opakowania produktów medycznych i taktycznych środków medycznych muszą umożliwiać natychmiastowy dostęp do ich zawartości, zachowywać sterylność i chronić je przed wszelkimi czynnikami zewnętrznymi. Nowoczesna apteczka pierwszej pomocy dla żołnierzy musi spełniać normy NATO i protokoły TCCC (Tactical Combat Casualty Care). Organizacje wolontariackie, takie jak „Razem dla Ukrainy” i „Fundacja Leleka” wniosły duży wkład w wyposażenie wojska w wysokiej jakości apteczki pierwszej pomocy. Masowo kupowali certyfikowane komponenty, kompletowali apteczki i dostarczali je na front.
Prognozy dla ukraińskiego rynku opakowań są ostrożnie optymistyczne. Wyjdzie on z wojny silniejszy, elastyczny i zorientowany na przyszłość bardziej niż kiedykolwiek wcześniej.
dr Valeriy Kryvoshey, dr Veronika Khalaidzhi
IAC „Upakovka”, Ukraina
